Lesmateriaal voor filosofie in het secundair onderwijs

Zoekt u lesmateriaal om een les filosofie voor te bereiden? Hier vindt u lesvoorbereidingen voor filosofie in het secundair onderwijs. Daarnaast bieden we een overzicht van schoolboeken filosofie, boeken met primaire teksten, een blog, podcasts, filmpjes, online lessen en websites met lesmateriaal.

Lesvoorbereidingen

Jesse Orrico Wetenschap

Wondere wetenschap

U vindt hier een lessenreeks over wetenschapsfilosofie en de bijhorende handleiding voor de leraar. Wat zijn de kracht en de grenzen van het wetenschappelijk denken? Wat is wetenschap? Wat is het verschil tussen wetenschap en pseudowetenschap? Er wordt ingegaan op de visies van Aristoteles, Francis Bacon, Galileo Galilei, Auguste Comte en Karl Popper.

Deze lessenreeks is hoofdstuk 2 uit het boek Roelands, Koenraad en Vandendriessche, Diederik, red. 2008. Sofia, mijn lief: Een verkenning in de filosofie. Mechelen: Plantyn, pp. 27-37 (+ handleiding, pp. 18-22). Uitgeverij Plantyn was zo vriendelijk aan VEFO toestemming te geven om deze lesvoorbereiding op deze website aan te bieden. Hier vindt u meer informatie over deze VEFO-handboekenreeks voor basis-, secundair en hoger onderwijs, uitgegeven bij Plantyn. 

0 970400B Foto Voor Een School Voor Vrijheid

Vrijheid en verantwoordelijkheid

Philosophy of Mind kan soms behoorlijk abstract zijn. Hoe zorg je ervoor dat leerlingen niet verdwalen in het web van begrippen in deze filosofische discipline? In deze lesvoorbereiding met bijbehorende PPT zijn veel interactieve momenten verwerkt, waardoor leerlingen aangezet worden om zelf na te denken over de theorieën die ze aangeboden krijgen. Zo wordt de les filosofie zeker niet saai! Onder andere Jean-Paul Sartre en Peter Strawson komen aan bod.

Plato Grot

Inleiding tot Plato

In een vak filosofie, of zelfs in een korte cursus of lessenreeks filosofie, kan een gedegen inleiding tot de Griekse filosoof Plato natuurlijk niet ontbreken. In deze lesvoorbereiding met bijbehorende Powerpoint en woordenlijst vindt u een logische indeling voor een eerste kennismaking met Plato. Wie meer tijd kan of wil besteden aan Plato, kan iets dieper op de afzonderlijke onderwerpen ingaan en de inhoud over meerdere lesuren spreiden.

Blauwe Muur

Lessenreeks logica

Op de website van Johan Deprez, vakdidacticus wiskunde, vind je een lessenreeks logica die uitgewerkt is door Lotte Milbou in het kader van haar meesterproef wiskunde.

Annie Spratt 365602

Ethiek van de voortplanting

Hoe meer zielen, hoe meer vreugd? Is er een ethische plicht om kinderen te krijgen, is het moreel neutraal, of is het iets wat juist ontraden zou moeten worden? De ethiek van de voortplanting is een zeer actueel thema. Deze lesvoorbereiding staat garant voor een boeiende les filosofie voor leerlingen in de derde graad van het ASO. Leerlingen gaan in kleine groepjes aan de slag met actuele nieuwsartikelen en formuleren hun eigen mening. 

Evolution

Mens en dier

Wat is het verschil tussen mens en dier? Is er een verschil? En wat betekent dat voor onze omgang met dieren? Deze lesvoorbereiding laat zien hoe je hierover een interactieve les filosofie kunt geven aan leerlingen in de derde graad TSO of ASO. Er hoort ook een Powerpoint bij. De les kan ook interessant zijn binnen een vak als biologie! 

Groep Jongeren

Ethische dilemma's

Deze lesvoorbereiding is gemaakt voor een les over morele dilemma's in een BSO-groep. Zeer geschikt voor een vak als PAV! De leerlingen worden aangemoedigd om hun mening over bepaalde casussen te formuleren en worden zo al doende geïntroduceerd in de wereld van de ethiek. Er horen ook werkblaadjes bij.

Schoolgang

Filosofie in het eerste, tweede en derde jaar

Het Nederlandse nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling (SLO) heeft een voorbeeldleerplan voor filosofie in de onderbouw ontwikkeld. Dit leerplan is afgestemd op leerlingen tussen de 12 en 14 jaar en is dus ook bruikbaar in het eerste, tweede en derde jaar van het Vlaamse secundair onderwijs. Het leerplan bevat lesvoorbereidingen (incl. werkbladen voor leerlingen) over veertien filosofische vraagstukken. Enkele voorbeelden:

  • Hebben dieren evenveel rechten als mensen?
  • Wat is het verschil tussen geloven en weten?
  • Wat is schoonheid?
  • In hoeverre verschillen mensen van machines?
  • Welke rol speelt macht in je leven?
Alexis Brown 85793

Schoolboeken filosofie in het secundair onderwijs

Eerste, tweede en derde jaar

Nederland

Degenaar, Marjolein, en Denn Reinds. Wijsneuzen: Aanzetten tot filosoferen; voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Leiden: Primavera Educatief, 2008.

Vink, Ton. 2004. Prima filosofie: Een eerste kennismaking met de filosofie. Budel: Damon.

Vink, Ton. 2012. Wegen naar wijsheid, 3b. Budel: Damon.

Vierde, vijfde en zesde jaar

Vlaanderen

De Bleeckere, S., red. 1986. Het huis van de filosofie: Handboek Hedendaagse Wijsgerige Stromingen. Kapellen: De Nederlandsche Boekhandel.

Roelands, Koenraad en Vandendriessche, Diederik, red. 2008. Sofia, mijn lief: Een verkenning in de filosofie. Mechelen: Plantyn (+ handleiding voor de leraar). Hier vindt u meer informatie over dit boek.

Nederland

Boekstal, P. 2008.Wij denken over denken, handelen en voelen. Budel: Damon (met verwerkingsboek).

Boekstal, P. 2010. Wij denken over kennis en wetenschap. Budel: Damon.

Boekstal, P. 2011. Wij denken over de mens en het goede. Budel: Damon (met verwerkingsboeken).

Geerlings, E. 2007. Het Oog in de storm: Wegwijs in filosofie. Amsterdam: Boom (met leerwerkboeken).

Le Coultre, Eva-Anne. 2007. Cogito: Ik denk; Inleiding in de filosofie. Amsterdam: Uitgeverij Veen Magazines.

Meester, F., Meester, M. en Kienstra, N., red. 2014. Durf te denken! Amsterdam: Boom (met bijhorende werkboekjes en een digitale leeromgeving). Blauw voor vwo, groen voor havo. Hier vindt u meer informatie en hier vindt u een recensie.

Vernieuwde editie: Meester, F., Meester, M. en Kienstra, N. red. 2020. Durf te denken! Amsterdam: Boom (met een digitale leeromgeving). Roos voor vwo, groen voor havo.

Schwab, H. 1996. Wij denken over ethiek: InleidingWij denken over filosofie: Inleiding (+ docentenhandboek), Wij denken over de mens: Inleiding en Wij denken over kennistheorie. Best: Damon.

Schwab, H. 2003. Wij denken over filosofische antropologie (+ docentenhandboek). Best: Damon.

Slagter, M., Slagter, S. en Pieterse, M. 2008. Leren filosoferen: Filosofie voor de tweede fase havo vwo. Utrecht: Thieme Meulenhoff.

Vink, Ton. 2011. Wegen naar wijsheid 2e fase, 4b. Budel: Damon.

Boeken over de thema’s van het Nederlandse eindexamen filosofie

Achterhuis, H. 2006. Utopie. Amsterdam: Ambo.

De Bruin, L., F. J. Jongepier, en S. de Maagt. 2017. Ik: filosofie van het zelf. Amsterdam: Boom.

De Mey, T. 2014. Het voordeel van de twijfel. Rotterdam: Lemniscaat. 

Leezenberg, M.M. 2007. Rede en religie: Een verkenning. Amsterdam: Van Gennep.

Lievers, M. 2003. Mens-Machine. Amsterdam: Boom. 

Schwab, H. 2001. Kennis op het scherp van de snede (docentenhandleiding): Eindexamencahier Filosofie VWO 2001-2003, Domein Wetenschapsfilosofie. Amsterdam: Boom. 



Tinnevelt, R., en T. Mertens. 2013. Mondiale rechtvaardigheid. Amsterdam: Boom. 

Van de Laar, T., en Voerman, S. 2011. Vrije wil: Discussies over verantwoordelijkheid, zelfverwerkelijking en bewustzijn. Rotterdam: Lemniscaat. 

Van Tongeren, Paul. 2003. Deugdelijk Leven: Een inleiding in de deugdethiek. Nijmegen: Sun.

Verbrugge, Ad, G.J. Buijs, en J. van Baardewijk. 2018. Het goede leven & de vrije markt: Een cultuurfilosofische analyse. Rotterdam: Lemniscaat.

Willemsen, Mariëtte. 2010. Denkbewegingen: Inleiding in de filosofie van de emoties. Amsterdam: Ambo.

Junior College Filosofie

Als leraar kunt u met leerlingen uit het zesde jaar deelnemen aan het Junior College Filosofie, dat door het Hoger instituut voor Wijsbegeerte (KU Leuven) wordt georganiseerd. U hebt de keuze uit de modules waarheid, geluk, vrijheid of wetenschap, die telkens bestaan uit een bundel met tekstmateriaal en opdrachten, twee filmpjes waarin een filosoof geïnterviewd wordt over het thema en een openings- en slotcollege in Leuven. Bij het Junior College horen ook drie boekjes: Lorenz Demey, Waarheid; Antoon Braeckman, Vrijheid; Gerd Van Riel, Geluk (Leuven: Lannoo Campus/Junior College, 2019). Meer informatie vindt u hier

Stichting Spinozalens

De stichting Spinozalens ontwikkelt tweejaarlijks lesbrieven over bekende filosofen, die gratis te downloaden zijn:


Primaire filosofische leesteksten

Schavemaker, C., en Willemsen, H. red. 1983. Over de waardigheid van de mens. Alphen aan den Rijn: Samsom.

Schavemaker, C., en Willemsen, H. red. 1984. Over de arbeid van de mens. Alphen aan den Rijn: Samsom.

Schavemaker, C., en Willemsen, H. red. 1985. Over de moraal van de mens. Alphen aan den Rijn: Samsom.

Schavemaker, C., en Willemsen, H. red. 1988. Over het schone en de kunst van de mens. Alphen aan den Rijn: Samsom.

Schavemaker, C., en Willemsen, H. red. 1989. Over de wijsbegeerte van de mens. Alphen aan den Rijn: Samsom.

De reeks De uitgelezen (De uitgelezen Plato, De uitgelezen Descartes, Spinoza, Hume, Sartre, ...), uitgegeven bij Boom tussen 1999-2004, is niet voor het secundair onderwijs geschreven, maar bevat ook toegankelijke tekstfragmenten met een inleiding.

Beullens, P, en Elsen, P. 1994. Antieke filosofie: Bloemlezing voor het secundair onderwijs. Kapellen: De Nederlandsche Boekhandel.

Onfray, M. 2003. Antihandboek voor de filosofie: Tegendraadse lessen in de geest van Socrates. Vertaald door M. Stoltenkamp. Rotterdam: Lemniscaat.

Filosofische jeugdromans

Gaarder, J. 1994. De wereld van Sofie. Vertaald door Jacques Klok. Antwerpen: Houtekiet.

Meester, F., en Meester, M. 2007. Descartes’ dochter: Filosofische faction. Veen Magazines (filosofische thriller/roman).

Filosofieboeken

de Botton, A. 2000. De troost van de filosofie. Vertaald door Tjadine Stheeman. Amsterdam: Atlas (oorspronkelijk: The Consolation of Philosophy).

Groot, G. 2017. De geest uit de fles: Hoe de moderne mens werd wie hij is. Rotterdam: Lemniscaat.

Held, K. 1992. Trefpunt Plato: Een filosofische reisgids door de antieke wereld. Vertaald door Tinke Davids. Baarn: Ambo.

Kamphuis, L. 2018. Filosofie voor een weergaloos leven. Amsterdam: De Bezige Bij.

Magee, B. 1999. Het verhaal van de filosofie. Antwerpen: Standaard.

Molenaar, R. 2014. Het dikke denkboek: Filosofie voor beginners. Hilversum: Blop.

Onfray, M. 2003. Antihandboek voor de filosofie: Tegendraadse lessen in de geest van Socrates. Vertaald door Marjolein Stoltenkamp. Rotterdam: Lemniscaat, 2003.

Palmer, D. 1998. Filosofie voor beginners: Het ondraaglijke gewicht van de filosofie lichter gemaakt. Utrecht: Het Spectrum.

Podcast

Podcasts

Het Centre Erasme biedt gratis podcasts aan over grote namen als Arendt, Levinas, Spinoza, Schmitt en Lacan. Ook de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) biedt podcasts aan over praktische wijsheid, sociale filosofie, angst, Arendt en zenmeester Dogen.

Op de website van de radiozender Klara zijn interviews met filosofen te horen in de programma’s ‘Berg en dal’, ‘Trio’ en in de reeks podcasts ‘Kant, en klaar’.

In Philosophy Bites interviewen de Britse filosofen David Edmonds en Nigel Warburton in 15 à 20 minuten een bekende filosoof over een thema.

Via Open Culture - Philosophy vind je een lijst met gratis beschikbare audio-opnames in het Engels.

Oog

Blog

Bij Nader Inzien is een blog die recente ontwikkelingen in de academische filosofie toegankelijker wil maken voor een breed publiek en vanuit de filosofie wil bijdragen aan debatten in de samenleving.

Online lessen

Filosofiecolleges van de Universiteit van Vlaanderen (samen met moraal- en religiewetenschappen)

Meer dan 200 filosofievideo's binnen het Studium Generale van de Universiteit Utrecht.

Auditorium

Hoorcolleges over zingeving en humanisering van de Universiteit voor Humanistiek (Nederland).

Er zijn Ted Talks over filosofie, waarbij je soms Nederlandse ondertitels kan inschakelen.

Junior College Philosophy van het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de KU Leuven: over geluk, waarheid en vrijheid.

Open Online Courses in Philosophy van het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de KU Leuven: Engelstalige inleidende colleges in verschillende filosofische disciplines.

Via Open Culture - Philosophy vind je een lijst met gratis online beschikbare lessen in het Engels.

Wim Verbeeck maakte een reeks videolessen over De vrolijke wetenschap van Nietzsche.

Film

Filmpjes

Op Canvas.be/Wereldbeeld, een online platform rond zingeving, filosofie en religie, zijn enkele interviews met filosofen opgenomen.

Op VRT nu, De grote vragen, staan korte filmpjes waarin o.a. filosofen aan het woord zijn over bijvoorbeeld de vraag of dromen bedrog zijn, of ouder worden een kunst is, of eenzaamheid een probleem is, hoeveel geld genoeg is, wanneer je werkelijk vrij bent, of gelijkwaardigheid een illusie is.

Durf te denken, tv-colleges van de Nederlandse publieke omroep (seizoen 2011, 2012, 2013), belicht denkers die belangrijk zijn voor het humanisme.

Op Youtube vind je playlists met filmpjes bij eindexamenthema’s filosofie in Nederland, bijvoorbeeld over persoonlijke identiteit of scepticisme.

Sommige reportages van Tegenlicht op de Nederlandse VPRO zijn bruikbaar binnen lessen filosofie.

Het Archief voor Onderwijs biedt in de collectie Cultuur in de Spiegel SO: mens, god en wereld filmpjes m.b.t. filosofie en levensbeschouwing.

Film 2

Animatiefilmpjes

Grappige animatiefilmpjes uit de tv-colleges Durf te denken van de Nederlandse publieke omroep.

In A History of Ideas van BBC Radio 4 (geanimeerd door Cognitive en geschreven door Nigel Warburton) worden in 48 video’s filosofische concepten uitgelegd in minder dan 2 minuten.

Macat Analysis Videos, Introductions to the World’s greatest ideas: 138 animatiefilmpjes.

Books

Websites met lesmateriaal

Vereniging voor Filosofiedocenten in het Voortgezet Onderwijs (Nederland)

SLO voorbeeldleerplan voor filosofie in de onderbouw (Nederland)

De Maakbare Mens vzw (een vrijzinnig-humanistische beweging) biedt lespakketten aan om het debat over het gebruik van medische technologieën te stimuleren (vb. over genetica, orgaandonatie, slaap).

Op Ethics Community vind je heel wat lesvoorbereidingen ethiek voor het secundair onderwijs uit verschillende Europese regio's: Nederland, Beieren, Noordrijn-Westfalen, Kroatië, Slovakije en Slovenië. Als je in het zoekvenster klikt, opent er zich een selectiemenu waarin je o.a. op taal (vb. Nederlands of Engels) kan selecteren.

Een schat aan Engelstalig bronmateriaal voor een les filosofie of filosoferen op My Philosophy Short Course, een website voor Ierse filosofieleraars.